Mukowiscydoza


Mukowiscydoza określana także jako zwłóknienie torbielowate to uwarunkowana genetycznie, wrodzona choroba, która charakteryzuje się zaburzeniami w wydzielaniu gruczołów zewnątrzwydzielniczych. Choroba najczęściej odpowiada za powstawanie zmian w:

  • przewodzie pokarmowym, gdzie jest przyczyną powstających stanów zapalnych, uszkodzeń i niewydolności trzustki, a czasami również wtórnej cukrzycy,
  • układzie oddechowym, gdzie wywołuje powracające zakażenia prowadzące do niewydolności oddechowej, a także do uszkodzeń płuc.

Mukowiscydoza to najczęstsza genetyczna choroba dziedziczona autosomalnie u osób białej rasy. Dotyczy jednego na 2,5-4 tysiące noworodków, natomiast co 25 osoba jest nosicielem wadliwego genu. Osoby z mukowiscydozą żyją zdecydowanie krócej niż osoby zdrowe. Według aktualnie dostępnych danych średni czas życia osoby ze zwłóknieniem torbielowatym wynosi niecałe 40 lat.

Objawy mukowiscydozy

Zniszczone płuca przy mukowiscydoziePodstawowym objawem mukowiscydozy jest produkowanie przez organizm chorego nadmiernej ilości lepkiego śluzu. Jest on odpowiedzialny za powstające zaburzenia we wszystkich narządach, w których występują gruczoły produkujące śluz, a więc między innymi w płucach czy też w układzie pokarmowym. Mukowiscydoza zalicza się do chorób ogólnoustrojowych, objawia się głównie przewlekłą chorobą oskrzelowo-płucną, a także niewydolnością enzymatyczną trzustki razem z zaburzeniami trawienia oraz wchłaniania. Chorobie towarzyszy też tak zwany „słony pot” – gruczoły potowe w organizmie osoby z mukowiscydozą wydalają pot o zwiększonym stężeniu chloru oraz sodu.

Wśród ponad 90% wszystkich osób chorych pojawiają się objawy ze strony układu oddechowego, są to przede wszystkim:

  • przewlekły, napadowy kaszel,
  • polipy nosa,
  • nieżyty nosa,
  • krwioplucie,
  • nawracające, przewlekłe zapalenie płuc,
  • obturacyjne zapalenie oskrzeli,
  • zapalenie oskrzelików,
  • przewlekłe zakażenie Staphylococcus aureu oraz Pseudomonas aeruginoa,
  • przewlekłe zapalenie zatok przynosowych,
  • widoczne w rtg zmiany w płucach, takie jak rozstrzenie oskrzeli czy też nawracająca niedodma.

Objawy ze strony układu pokarmowego dotyczą mniej więcej 75% chorych osób. Wśród objawów tych wymienić można:

  • obfite, nieuformowane, tłuszczowe i cuchnące stolce pojawiające się już we wczesnym dzieciństwie,
  • powiększenie objętości brzucha,
  • przedłużająca się żółtaczka,
  • niedrożność smółkowa jelit w okresie noworodkowym powodowana przez czop gęstej smółki, która zatyka jelito grube, towarzyszyć jej mogą powtarzające się epizody bólu brzucha oraz objawy niedrożności przepuszczającej, co określane jest jako dystalna niedrożność jelit,
  • wtórna marskość wątroby powodowana przez niedrożność kanalików żółciowych – pojawia się w około 4-5%,
  • zaczopowanie przez gęstą wydzielinę śluzową przewodów ślinianek,
  • kamica żółciowa,
  • powtarzające się zapalenia trzustki,
  • skręt jelita podczas okresu płodowego,
  • blokowanie przewodów trzustkowych przez gęsty i lepki śluz – spożywane pokarmy nie są trawione w odpowiedni sposób, co prowadzi do powstawania objawów zespołu złego wchłaniania (jest to przyczyną tłuszczowych stolców),
  • czasami zdarza się wypadanie odbytnicy.

Wśród innych objawów mukowiscydozy wymienić można:

  • bezpłodność, która u kobiet powodowana jest przez nadmierną gęstość śluzu szyjkowego, co stwarza barierę dla przechodzących w kierunku komórki jajowej plemników, natomiast w przypadku mężczyzn bezpłodność związana jest z oligospermią lub też azoospermią wynikającą z niedrożności oraz aplazji nasieniowodów,
  • serce płucne, czyli przerost lub też rozstrzeń mięśnia prawej komory serca występujące u chorych na nadciśnienie płucne – wynika to ze zmian w płucach oraz zwiększonego oporu krążenia płucnego,
  • osteoporozę,
  • nawracające obrzęki ślinianek przyusznych,
  • palce pałeczkowate,
  • hiperprotrombinemię po okresie noworodkowym,
  • acrodermatitis enteropathica.



Warto również wiedzieć na jakie objawy zwrócić uwagę, aby możliwie szybko rozpoznać mukowiscydozę u niemowlęcia. Najczęstszymi objawami u małych dzieci są:

  • za niski wzrost i nieodpowiednie przybieranie na wadze,
  • problemy z oddychaniem lub też oddech głośny, słyszany jako świst,
  • długo utrzymujący się, tak zwany mokry kaszel z odksztuszaniem śluzu, a czasami również z domieszką krwi,
  • bóle brzucha, biegunki oraz zaparcia,
  • brzydko pachnące, tłuste stolce,
  • często powtarzające się zapalenia płuc i zatok,
  • smakująca słono skóra – słonawy posmak można odczuć na przykład po całowaniu swojego dziecka.

Mukowiscydoza jest chorobą, która może charakteryzować się ciężkim przebiegiem z występowaniem wielu objawów o dużym nasileniu lub też może mieć łagodny przebieg, gdzie objawy ograniczają się tylko do jednego narządu.

Przyczyny powstawania

Mukowiscydoza jest dziedziczną chorobą, która pojawia się u osób z nieprawidłowymi allelami genu na 7 chromosomie. Schorzenie dziedziczone jest w sposób autosomalny recesywny. Nosicielami nieprawidłowego genu odpowiedzialnego za powstawanie mukowiscydozy jest około 5% ludzi rasy białej.

Diagnostyka

Istnieje wiele badań pomocnych w rozpoznaniu mukowiscydozy. W razie zauważenia u swojego dziecka objawów choroby warto wykonać test w tym kierunku jak najszybciej. Wśród badań aktualnie wykonywanych wymienić można:

  • Przesiewowe badanie noworodków – jest to badanie wykonywane obecnie u każdego noworodka w Polsce. Test przeprowadzany jest w 3 dobie życia niemowlęcia. Polega na pobraniu na specjalną bibułę kropli krwi dziecka, w której oznacza się stężenie immunoreaktywnego trypsynogenu (IRT). U noworodków z mukowiscydozą występować mogą podwyższone wartości IRT. Gdy pierwsze badanie potwierdzi podwyższony poziom IRT, test jest powtarzany łącznie z badaniem genetycznym, które pomaga ocenić czy u dziecka występuje mutacja w genie CFRT odpowiedzialnym za powstawanie mukowiscydozy. Mimo, że badanie przesiewowe jest dosyć dokładne, to nie umożliwia stuprocentowego wykluczenia choroby u pacjenta.
  • Badanie genetyczne za pomocą metody PCR – test pozwala wykluczyć najczęstszą mutację odpowiedzialną za mukowiscydozę. Za pomocą tego badania możliwe jest także sprawdzenie nosicielstwa nieprawidłowego genu, co w przypadku rodziców daje możliwość oceny ryzyka urodzenia chorego dziecka.
  • Przezbłonowa różnica potencjałów w nosie – nie jest to badanie rozpowszechnione, wykonuje się je sporadycznie.
  • Test potowy (chlorkowy) – wykorzystuje oznaczenie w próbce potu stężenia jonów chlorkowych. Badanie to powinno być wykonywane u noworodków przy dodatnim wyniku badania przesiewowego i z objawami mogącymi sugerować mukowiscydozę, a także u starszych dzieci i dorosłych z objawami mukowiscydozy. Badanie zalecane jest także w przypadku rodzeństwa chorych osób. Wynikiem pozytywnym jest tutaj podwyższone stężenie jonów chlorkowych zawartych w pocie powyżej 40 mmol/l u niemowląt, natomiast u dzieci starszych powyżej 60 mmol/l. Pozytywny wynik testu nie daje jeszcze 100% pewności, powinien on być powtórzony. Dopiero przy dwóch pozytywnych wynikach dochodzi do rozpoznania mukowiscydozy.
  • Diagnostyka preimplantacyjna- jest to badanie pozwalające na bardzo wczesne zdiagnozowanie mutacji będącej przyczyną mukowiscydozy. Może ono zostać przeprowadzone jeszcze na komórkach rozrodczych przed procesem zapłodnienia. Bardziej wiarygodne jest jednak badanie na komórkach już po zapłodnieniu lub też na zarodkach przed wprowadzeniem ich do organizmu przyszłej matki. Diagnostyka preimplantacyjna umożliwia wczesną ocenę czy dziecko będzie zdrowe oraz pozwala na podjęcie decyzji o implantacji zarodka.

Wymienić można kilka kryteriów rozpoznania mukowiscydozy, do których należą:

  • podejrzenie mukowiscydozy:
    • występuje co najmniej jeden z klinicznych objawów choroby lub,
    • wywiad rodzinny jest obciążający lub,
    • pozytywny wynik w badaniu przesiewowym u noworodków,
  • potwierdzenie rozpoznania mukowiscydozy:
    • wynik testu potowego jest dodatni w przynajmniej dwóch powtórzeniach lub,
    • wykryta została mutacja w obu allelach genu CFTR lub,
    • istnieje duża wartość przez błonowej różnicy potencjałów w nosie.

W przypadku rozpoznania mukowiscydozy ocenione powinny zostać funkcje wszystkich narządów, które choroba może uszkodzić. Z tego względu wykonuje się badania takie jak:

  • Gazometria – pozwala sprawdzić, czy płuca dostarczają do organizmu odpowiednią ilość tlenu, do badania pobierana jest krew tętnicza lub włośniczkowa.
  • Mikrobiologiczne badanie plwociny – w gęstym śluzie znajdującym się w drogach oddechowych bakterie pseudomonas aeruginosa mają idealne warunki do bytowania. Bakteria ta jest dla człowieka bardzo niebezpieczna z tego względu przy jej obecności konieczne jest wdrażanie odpowiedniego leczenia w celu jej eliminacji. Mikrobiologiczne badanie plwociny polega na hodowaniu przez kilka dni na odpowiednim podłożu odkrztuszonej wydzieliny, aby sprawdzić czy poszukiwana bakteria na nim wzrasta.
  • Spirometria – badanie to ma na celu sprawdzenie w jakim stopniu funkcjonowanie układu oddechowego zaburzone jest przez mukowiscydozę. Badanie może być wykonane dopiero u dzieci powyżej 5. roku życia.
  • Fibrobronchokopia – badanie wykonywane jest przy wykorzystaniu niewielkiej kamery wprowadzanej do górnych dróg oddechowych. Za pomocą fibrobronchoskopii można ocenić wygląd, a także stopień zmian chorobowych oskrzeli dużych, a także pobrać popłuczyny oskrzelowo-płucne w celu sprawdzenia dróg oddechowych na obecność chorobotwórczych patogenów.
  • Ocena trzustki –polega na oznaczeniu we krwi oraz w moczu enzymów (amylaz) wytwarzanych przez trzustkę, a także enzymu- elastazy w stolcu. Niski poziom elastazy świadczy o niewydolności trzustki oraz pomaga w postawieniu odpowiedniej diagnozy. Pomocne jest również oznaczenie ilości tłuszczu w stolcu. W przypadku osób chorujących na mukowiscydozę od dłuższego czasu może dochodzić do postępującego uszkodzenia trzustki, czego skutkiem bywa cukrzyca. Z tego względu konieczne jest sprawdzenie poziomu glukozy we krwi. Wymagane jest również okresowe wykonywanie testu doustnego obciążenia glukozą, który jest pomocny przy wczesnym zdiagnozowaniu rozwijającej się cukrzycy.
  • Ocena funkcji wątroby – w celu oceny stanu wątroby wykonywane jest badanie krwi pod kątem enzymów AST oraz ALT, czyli enzymów wątrobowych. Podwyższone ich wartości mogą świadczyć o uszkodzeniu wątroby. Podczas badania oznacza się także ilość białka całkowitego we krwi oraz protrombiny, ponieważ uszkodzona wątroba nie jest w stanie ich wyprodukować. We krwi oznacza się również stężenie GGTP i bilirubiny. Badania te pomagają sprawdzić czy zalegający w przewodach wątrobowych śluz nie jest przyczyną zastoju żółci, która u zdrowej osoby powinna być transportowana do jelita. Jeżeli stężenie bilirubiny i GGTP przekracza wartości prawidłowe to istnieje znaczne ryzyko, że żółć została zatrzymana.
  • Badania obrazowe – aby sprawdzić funkcjonowanie serca wykonywane jest echo serca, zmiany w płucach natomiast diagnozuje się przy pomocy RTG klatki piersiowej lub też tomografii klatki piersiowej. W przypadku pacjentów z przewlekłym zapaleniem zatok zaleca się wykonanie ich tomografii komputerowej. Ponadto aby lepiej zobrazować trzustkę oraz wątrobę wykonuje się badanie USG jamy brzusznej z jednoczesną oceną przepływu wrotnego, a u mężczyzn niepłodnych z podejrzeniem mukowiscydozy badanie USG nasieniowodów.

Leczenie mukowiscydozy

Mukowiscydozy nie da się wyleczyć, można jedynie łagodzić jej objawy. Przy leczeniu objawów ze strony układu oddechowego stosuje się przede wszystkim:

  • antybiotykoterapię,
  • fizykoterapię,
  • inhalację betamimetykiem,
  • mukolityki,
  • sport,
  • terapię tlenową,
  • inhalacje za pomocą rekombinowanej dezoksyrybonukleazy – prowadzi ona do hydrolizy endogennego DNA, które uwalnia się z granulocytów w wyniku reakcji zapalnej, dzięki metodzie tej możliwe jest zmniejszenie lepkości wydzieliny oskrzelowej; terapia ta jest niestety kosztowna oraz nie wykorzystywana w leczeniu rutynowym,
  • przeszczep – w przypadku całkowitej niewydolności płuc.

W celu leczenia choroby oskrzelowo-płucnej w mukowiscydozie konieczne jest usunięcie lepiej i gęstej wydzieliny z dróg oddechowych, a także opanowanie nasileń przewlekłych procesów zapalnych i hamowanie nieodwracalnych zmian za pomocą antybiotykoterapii. W przypadku oczyszczania oskrzeli z zalegającej ropnej plwociny należy przyjmować leki upłynniające wydzielinę, a także stosować fizjoterapię układu oddechowego, która może skutecznie poprawić drożność oskrzeli, a także usuwać bakterie, substancje zapalne ora proteolityczne, dzięki czemu zmniejsza się nasilenie przewlekłych stanów zapalnych oraz spowalnia rozwój nieodwracalnych uszkodzeń oskrzeli. Przyjmowanie antybiotyków może natomiast pomóc w opanowaniu bakteryjnych zakażeń oskrzeli i płuc.

Przy objawach ze strony układu pokarmowego stosuje się przede wszystkim:

  • substancje enzymatyczne,
  • witaminową suplementację,
  • wysokoenergetyczną dietę.

Podstawę terapii stanowi uzupełnianie niedoborów enzymów trzustkowych i dostarczanie z dietą 120-150% dziennego kalorycznego zapotrzebowania. Poza tym zalecane jest zwiększenie ilości przyjmowanych witamin, szczególnie rozpuszczalnych w tłuszczach, czyli A, D, E oraz K.

Niestety wszystkie wymienione wyżej zabiegi nie zagwarantują wyleczenia choroby, a jedynie zwiększenie długości życia oraz podwyższenie jego komfortu. Nie istnieje skuteczna metoda leczenia mukowiscydozy.

Profilaktyka

Chorobie nie można skutecznie zapobiegać.

Powikłania

Wśród możliwych powikłań mukowiscydozy wymienić można:

  • niepłodność – niepłodni są prawie wszyscy mężczyźni, co jest skutkiem niedrożności nasieniowodów,
  • cukrzycę – najczęściej pojawia się dopiero u młodzieży, występuje u około 10-25% chorych na mukowiscydozę po 25 roku życia,
  • marskość wątroby – dotyczy około 5% osób z mukowiscydozą,
  • prawokomorowa niewydolność serca, pojawiają się także zaburzenia rytmu,
  • przedwczesny zgon – jeszcze do niedawna mukowiscydoza prowadziła do zgonów we wczesnym dzieciństwie, obecnie długość życia osób chorych znacznie się wydłuża i obecnie sięgać może nawet 40 lat.
Ocena artykułu
[Łącznie: 0 Średnio: 0]

Być może zainteresują Cię także poniższe tematy: