Borelioza


Borelioza określana także jako krętkowica kleszczowa lub choroba z Lyme to wieloukładowa, zakaźna choroba, której źródłem są bakterie należące do krętków, głównie: Borelia burgdorferi, Borrelia garinii, Borrelia japonica oraz Borrelia afzeli.

Borelioza jest najczęstszą chorobą odkleszczową. Do zakażenia dochodzi poprzez ślinę lub wymiociny kleszcza, w których znajdują się krętki boreliozy. Rezerwuarem krętków jest około 300 różnych gatunków ssaków, przede wszystkim są to gryzonie, wolno żyjące sarny, jelenie oraz wilki i niektóre gatunki ptaków. Do zakażenia kleszcza dochodzi na skutek żywienia się krwią innych, zakażonych zwierząt. W kolejnych stadiach rozwojowych kleszcz zakaża krętkiem kolejnych żywicieli, w tym również człowieka. Częstość występowania kleszczy zakażonych waha się w różnych częściach Europy od 3% do 34%. W Polsce północno-wschodniej, w niektórych lesistych obszarach odsetek ten sięga około 25% i ciągle rośnie.

Objawy boreliozy

Wczesnym objawem choroby jest powstanie charakterystycznego dla boreliozy rumienia, który cechuje się szerzeniem obwodowym oraz ustępowaniem centralnym. Zaczerwienienie posiadać może średnicę od kilku do kilkunastu centymetrów, może być ciepłe, lekko wypukłe i bolesne przy dotyku. Rumień pojawia się w ciągu kilku dni lub tygodni po ugryzieniu. Nie zawsze występuje w miejscu ugryzienia i nie zawsze posiada swoją charakterystyczną postać. Rumień wędrujący to najczęstszy symptom wczesnej postaci boreliozy, występuje u około połowy osób chorych. Jednak rumień nie jest jedyną postacią boreliozy skórnej. Innym jej objawem jest chłoniak limfocytowy skóry mający postać czerwono-niebieskiego guzka. Zmiana ta jest niebolesna, a jej lokalizacja często inna niż rumienia. Najczęściej rumień występuje na rękach i nogach, chłoniak natomiast na płatku i małżowinie usznej, na brodawce sutkowej, a czasami również na mosznie. Zmiana ta występuje dosyć rzadko, najczęściej dotyczy dzieci.

Rumień w boreliozieBorelioza skórna może mieć także przewlekły charakter i wówczas przybiera formę tak zwanego przewlekłego zanikowego zapalenia skóry. Głównym jej objawem są niesymetryczne, czerwonosine zmiany skórne na rękach i nogach. Na początku kończyny wydają się być obrzęknięte, następnie pojawia się stopniowe ścieńczenie skóry, która z czasem zaczyna przypominać bibułę. Skóra objęta procesem chorobowym pozbawiona jest włosów. Chorobie towarzyszyć może również bolesność okolicznych stawów.

Wśród innych wczesnych zmian chorobowych wymienić można także: naciek limfocytarny skóry (występuje stosunkowo rzadko) oraz często występujące objawy grypopodobne, które obejmują bóle głowy, gorączkę, osłabienie oraz powiększenie węzłów chłonnych. Wczesne objawy boreliozy ustępują w czasie mniej więcej 3 miesięcy i wówczas u części chorych rozwija się wczesna postać rozsiana mogąca przebiegać jako zapalenie stawów, neuroborelioza lub rzadziej jako zapalenie mięśnia sercowego.

Borelioza przechodzi w postać przewlekłą po około roku od zakażenia. Lista występujących wówczas objawów jest bardzo długa. Często pojawia się gorączka, bóle głowy i gardła, dreszcze, bóle i sztywność stawów czy też tiki mięśniowe. Osoba chora może widzieć potrójnie, mieć paraliż twarzy, problemy z mówieniem i znajdowaniem odpowiednich słów, trudności z koncentracją, nadwrażliwość na zapachy oraz dźwięk, zawroty głowy oraz zaburzenia orientacji przestrzennej Po upływie wielu lat od zakażenia u części chorych osób pojawia się zanikowe zapalenie skóry, przewlekłe zapalenie stawów oraz neurologiczne powikłania. Przewlekła borelioza powodować może również chudnięcie, ociężałość, zmęczenie, osłabienie kondycji fizycznej, bezsenność i wypadanie włosów. Zmęczony przewlekłą infekcją organizm wszelkie swoje siły wkłada w walkę z boreliozą. Dochodzić może do drętwienia kończyn i języka, do zaburzeń w odczuwaniu smaku. Dodatkowo zajęcie nerwów może wiązać się z występowaniem bólów niemal wszystkich części ciała. Pojawiają się również kurcze mięśniowe i tiki mięśni twarzy.

Borelioza charakteryzować się może także występowaniem niespecyficznych objawów obejmujących przewód pokarmowy. Przede wszystkim są to bóle brzucha, refluks żołądkowo-przełykowy, biegunki i zaparcia. Dojść może do podrażnienia pęcherza, zaburzeń miesiączkowania oraz potencji. Jednak objawy takie występują bardzo rzadko.

Przyczyny powstawania

Do zachorowania na boreliozę dochodzi poprzez zakażenie krętkami boreliozy. Krętki te przenoszone są głównie przez kleszcze (z rodzaju Ixodes), chociaż podejrzewa się, że nosicielami bakterii są również komary, gzy bydlęce i wszy. Jednak nie każde ukąszenie przez kleszcze musi zakończyć się zakażeniem boreliozą czy też inną chorobą odkleszczową. Aby do tego doszło sam kleszcz również musi być zakażony. Tylko kleszcz będący rezerwuarem krętków może zarazić człowieka i inne ssaki, takie jak konie, krowy, owce czy psy.

W Polsce szczyt żerowania kleszczy przypada mniej więcej na czas od marca do końca listopada. W tym czasie wybierając się do lasu warto zachować wszelkie środki ostrożności i dokładnie oglądać ciało po powrocie do domu.

Diagnostyka

Niejednoznaczne objawy kliniczne boreliozy mogą być przyczyną znacznych trudności w prawidłowej diagnostyce choroby. Jednak prawidłowo zebrany wywiad, ocena potencjalnego ryzyka zakażenia, obraz kliniczny oraz wyniki odpowiednich badań diagnostycznych mogą sugerować prawidłowe rozpoznanie.

Podstawowymi badaniami laboratoryjnymi wykonywanymi przy podejrzeniu boreliozy są:

  • badania bezpośrednie, czyli mikroskopowa ocena drobnoustroju chorobotwórczego, jego hodowla oraz izolacja, a także wykrywanie antygenów swoistych dla danych szczepów bakterii oraz wykrywanie bakteryjnego DNA za pomocą metody PCR (metoda łańcuchowej reakcji polimerazy),
  • diagnostyka pośrednia, czyli badania serologiczne wykonywane za pomocą:
    • metody immunofluorescencji pośredniej,
    • metody immunoenzymatycznej,
    • techniki Western-blot.

Żaden z aktualnie dostępnych testów nie umożliwia 100% potwierdzenia boreliozy. Z wielu naukowych opracowań i z doświadczenia wynika, że najważniejsze w laboratoryjnym rozpoznaniu choroby są testy serologiczne. Często pomocniczo wykonuje się także badania płynu mózgowo-rdzeniowego i badanie przepływów mózgowych, które mają na celu wykluczenie innych chorób.

Leczenie boreliozy

Podstawową metodą leczenia boreliozy jest antybiotykoterapia. Jednak należy pamiętać, że samo ugryzienie przez kleszcza nie jest równoznaczne z koniecznością stosowania antybiotyków. Nie każdy kleszcz jest źródłem bakterii powodujących boreliozę, a także nie każdy człowiek musi się tą chorobą zarazić. Wszystko zależne jest od funkcjonowania układu odpornościowego. W przypadku niektórych osób organizmowi udaje się zwalczyć bakterie zanim zakażenie zdąży się na dobre rozwinąć i dlatego nie wolno żądać od lekarza recepty na antybiotyki bez przeprowadzenia odpowiednich badań.

W przypadku znalezienia kleszcza w ciele należy go jak najszybciej wyciągnąć za pomocą szczypczyków. Należy wówczas uważać, aby został on usunięty ze skóry w całości. Kleszcza nie wolno smarować masłem ani alkoholem, zwiększy to jedynie prawdopodobieństwo, że kleszcz „zwymiotuje” do krwi całą swoją zawartość.

Gdy w miejscu ukąszenia przez kleszcza pojawi się rumień to leczenie antybiotykiem jest konieczne. Objaw taki świadczy o tym, że bakterie wniknęły do skóry, gdzie spowodowały miejscowe zakażenie. Jeżeli antybiotyk nie zostanie podany w porę bakterie ze skóry dostają się do naczyń krwionośnych oraz limfatycznych. Wówczas mają łatwą drogę do narządów wewnętrznych, gdzie powodują różne choroby. Leczenie antybiotykiem trwa do trzech tygodni. Takiemu samemu leczeniu podlega przewlekła forma boreliozy ujawniająca się pod postacią porażenia nerwów czaszkowych (głównie nerwu twarzowego). Podobne leczenie wprowadza się przy zaburzeniach rytmu serca powodowanych przez wniknięcie bakterii do mięśnia sercowego, jednak czasami konieczne jest także zastosowanie leku skierowanego konkretnie na zaburzenia rytmu mięśnia sercowego. W przypadku zapalenia stawów wywołanego przez boreliozę wykorzystuje się te same antybiotyki, lecz czas leczenia jest wydłużony i trwa około 28 dni.


Poważne, późne postacie boreliozy leczy się w taki sam sposób, jednak wykorzystywane leki są mocniejsze. W przypadku neuroboreliozy, czyli w zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych lub w zapaleniu mózgu najczęściej antybiotyki trzeba podawać dożylnie. Wówczas proces leczenia trwa zazwyczaj od 14 do 28 dni, jednak czas podawania antybiotyków zależny jest od poprawy stanu zdrowia. Takie samo leczenie wykorzystuje się przy poważnych zaburzeniach rytmu serca oraz nawracających zapaleniach stawów.

W leczeniu boreliozy późnej przybierającej postać przewlekłego zanikowego zapalenia skóry również podaje się antybiotyki. Jednak w tej odmianie choroby proces leczenia trwać może nawet 40 dni. Czasami wymagane jest również podawanie leków przeciwbólowych, a w przypadku nawracających zapaleń stawów konieczne może być ich odbarczanie przez nakłucie.

W początkowym stadium boreliozy stosowane leczenie jest skuteczne w około 90% przypadków. Dlatego w razie ugryzienia przez kleszcza nie należy panikować. Jednak nawet w przypadku braku objawów charakterystycznych dla boreliozy warto jak najszybciej zgłosić się o lekarza i przeprowadzić odpowiednie badania. Wczesne podjęcie terapii daje bardzo duże szanse na całkowite wyleczenie. W przewlekłej formie boreliozy leczenie jest trudniejsze, ale również w tym przypadku może być ono skuteczne.

Leczenie za pomocą antybiotyków może być także wspomagane metodami naturalnymi – poprzez zdrową dietę, stosowanie ziół i suplementów. Warto w aptekach szukać środków wspomagających odporność, przede wszystkim są to:

  • wyciąg z żeń-szenia,
  • wyciąg z czepoty puszystej, rośliny znanej również pod nazwami vilcacora lub koci pazur,
  • echinacea,
  • witaminy z grupy B.

Pomocne mogą być także środki o działaniu przeciwzapalnym, które mają pozytywny wpływ na zdrowie przy wielu chorobach. Działaniem takim charakteryzują się między innymi:

  • olejek z pestek winogron,
  • wyciąg z pokrzywy,
  • wyciąg z miłorzębu,
  • vilcacora.

Borelioza negatywnie wpływa na układ nerwowy, dlatego można wspomagać się również wyciągami z:

  • dziurawca,
  • miłorzębu,
  • żeń-szenia.

Natomiast w przypadku bólów reumatycznych, stanów zapalnych stawów oraz bólów mięśni pojawiających się przy zaawansowanej boreliozie zaleca się:

  • oleje bogate w kwasy tłuszczowe omega-3,
  • kurkumę długą,
  • aminokwasy zawierające kreatynę.

Osoba chora na boreliozę ponadto doświadczać może dużego napięcia mięśni, a to z kolei prowadzić może do migren i napięciowych bólów głowy. Wówczas polecane jest przyjmowanie środków przeciwbólowych, a dodatkowo stosować można odpowiednie suplementy i zioła, takie jak:

  • opornik łatkowaty,
  • złocień maruna,
  • bromelina – wyciąg z ananasa,
  • kurkuma długa.

Gdy w wyniku choroby dojdzie do powstania niedoborów składników odżywczych, konieczna jest modyfikacja diety. Najczęściej niedobory dotyczą witamin z grupy B, witaminy C, A oraz E. Ponadto warto wybierać żywność mającą działanie antybakteryjne, czyli produkty takie jak czosnek czy lukrecja.

Profilaktyka

Profilaktykę boreliozy stanowią wszelkie działania mające zapobiegać ukąszeniom kleszczy. Przed wyjściem do lasu zaleca się zakładanie ubrań okrywających nogi i ramiona, a także czapek i kapeluszy zakrywających głowę. Korzystne jest stosowanie wszelkich środków odstraszających kleszcze, takich jak spraye czy kremy.

Ponadto po powrocie z lasu czy parku należy dokładnie obejrzeć skórę, szczególnie skórę głowy oraz pozostałe odsłonięte części ciała. Jednak należy pamiętać, że kleszcze przede wszystkim wybierają okolice ciała, które pokryte są delikatną, wilgotną skórą, tzn. pachy, pachwiny, okolice za uszami oraz wszelkie zgięcia, np. łokciowe. Warto także wyprać wszystkie ubrania, w których było się w lesie, ponieważ kleszcze mogą się w nich ukrywać.

Powikłania

W przypadku postaci boreliozy charakteryzującej się przebiegiem w postaci rumienia skórnego mamy do czynienia z chorobą o łagodnym przebiegu. Jeżeli postać ta jest leczona, to w około 90% przypadków dochodzi do zwalczenia infekcji, a choroba nie pozostawia żadnych powikłań. Jednak gdy pierwsze objawy choroby nie zostaną zauważone i leczenie nie zostanie podjęte, to borelioza może przejść w formę przewlekłą. Infekcja przewlekła może pozostać w formie utajonej i nie dawać żadnych objawów nawet przez wiele lat. Jednak po pewnym czasie może przyjść moment, w którym choroba znowu zaatakuje organizm. Przyjmuje wówczas bardzo groźną formę, najczęściej jako choroba obejmująca serce lub ośrodkowy układ nerwowy. Borelioza pod taką postacią pozostawiać może liczne, bardzo poważne powikłania.

Gdy na samym początku nie dojdzie do zwalczenia bakterii, to może się ona rozprzestrzeniać za pomocą krwi oraz chłonki i dostać praktycznie do każdego narządu znajdującego się w organizmie. Dlatego bardzo istotne jest jak najszybsze podjęcie leczenia boreliozy. Zanim bakterie razem z krwią przedostaną się do serca lub mózgu minąć może wiele tygodni, miesięcy lub też lat. Borelioza w późnym stadium nie posiada charakterystycznych objawów, a występowanie symptomów w odległym czasie od zakażenia dodatkowo utrudnia postawienie diagnozy, a w związku z tym opóźnia wprowadzenie odpowiedniego leczenia przyczynowego. Zdarza się, że zanim choroba zostanie wykryta, znajduje się ona już w bardzo zaawansowanym stadium i jej następstwa są już nieodwracalne.

Najgroźniejsze powikłania pojawiają się, gdy choroba obejmuje ośrodkowy układ nerwowy. Wówczas przebiegać może jako łagodna forma zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych lub zapalenie mózgu. Może także dotyczyć nerwów czaszkowych lub obwodowych. Zazwyczaj prawidłowo leczona neuroborelioza nie pozostawia trwałych powikłań. Skutkiem boreliozy może być także zapalenie nerwu twarzowego, czego następstwem często jest jego porażenie wiążące się z niedowładem nerwów znajdujących się po jednej lub nawet po obu stronach twarzy. Następstwem porażenia jest zmieniony wygląd twarzy chorej osoby – widoczne jest opadanie kącika ust po stronie objętej porażeniem, zapadnięcie policzka oraz wygładzenie fałdu między nosem a policzkiem i skóry czoła. Chory wówczas nie może nadąć policzków lub też wyszczerzyć zębów.

Pojawić się może także niedomykalność powiek, czego skutkiem jest wysychanie gałki ocznej. Wówczas oko bardziej podatne jest na zakażenia. Neuroborelioza, w której występuje zapalenie nerwów obwodowych może wiązać się z powikłaniami obejmującymi drętwienie niektórych okolic ciała, dokuczliwe nerwobóle oraz męczliwość nóg i rąk.

Najgroźniejszą neuroboreliozą jest przewlekłe zapalenie mózgu. Wówczas dojść może do porażenia wszystkich mięśni – kończyn, tułowia, a nawet zwieraczy, a także do trwałego uszkodzenia nerwów czaszkowych. Zapalenie mózgu doprowadzić może także do zmian dotyczących psychiki człowieka. Pojawić się mogą psychozy, otępienie lub niewielkie zmiany obejmujące zaburzenia koncentracji oraz uwagi. Występować mogą także depresje.

Bakteryjna choroba mózgu może prowadzić do powstania obszarów niedokrwienia mózgu, czego skutkiem bywają liczne zaburzenia w jego pracy, a w związku z tym nieprawidłowe funkcjonowanie organizmu. Może także dochodzić do osłabieniu i zaburzeń wzroku lub słuchu.

Przewlekła infekcja bakteriami powodującymi boreliozę obejmować może również serce. Choroba dotyczy wówczas nie tylko mięśnia sercowego, ale powodować może także zapalenie wsierdzia oraz osierdzia. Skutkiem mogą być nieprawidłowości w pracy tego organy, a przede wszystkim zaburzenia w przewodzeniu impulsów nerwowych odpowiadających za prawidłowe kurczenie się mięśnia sercowego. Pojawiające się zaburzenia rytmu serca są niebezpieczne dla zdrowia i życia chorego. Zaburzenia w pracy serca mogą ustąpić w ciągu 6 tygodni, jednak u około 5% osób stanowią trwałe powikłanie i wiążą się z niewydolnością serca.

Borelioza przebiegać może także pod postacią zapalenia stawów. Jednak po tej postaci choroby rzadko pozostają trwałe powikłania. Objawy stawowe pojawić się mogą równocześnie z objawami skórnymi lub nawet dwa lata po przebytym zakażeniu. Zazwyczaj borelioza przebiegająca pod postacią zapalenia stawów zajmuje stawy kolanowe. Dodatkowo choroba charakteryzuje się naprzemiennym pojawianiem się okresów bezobjawowych z okresami zaostrzenia. W czasie objawowym najczęściej pojawia się obrzęk jednego lub dwóch stawów z jednoczesnym bólem, a czasami również sztywnością. Zapalenie stawów najczęściej ustępuje przy stosowanej antybiotykoterapii. Jednak w przypadku braku odpowiedniego leczenia dojść może do zniekształcenia stawów i trwałego uszkodzenia powierzchni stawowych.

Borelioza jest niebezpieczną chorobą, jednak leczona na wczesnym etapie nie stanowi większego zagrożenia. Dopiero niepodjęcie leczenia lub leczenie nieprawidłowe prowadzić może do niebezpiecznych powikłań, szczególnie tych dotyczących układu nerwowego. Mimo że skutki boreliozy mogą nie zagrażać bezpośrednio życiu to jednak zdecydowanie pogarszają jego jakość.

Niestety borelioza nierozpoznana we wczesnym etapie później może stanowić duży problem diagnostyczny. Układowe postacie tej choroby posiadają bardzo niecharakterystyczne objawy, dlatego często najważniejsza w zachowaniu zdrowia i życia jest samoobserwacja pacjenta w przypadku potencjalnego ukąszenia przez kleszcza.

VN:F [1.9.22_1171]
Ocena artykułu:

Być może zainteresują Cię także poniższe tematy: