Otyłość


Otyłością określa się nadmierne nagromadzenie tkanki tłuszczowej przekraczające fizjologiczne potrzeby oraz możliwości adaptacyjne organizmu, mogące doprowadzić do powstania szkodliwych dla zdrowia powikłań. Otyłość to taki stan, w którym tkanka tłuszczowa stanowi ponad 25% całkowitej masy ciała u kobiet oraz ponad 20% u mężczyzn.

Nie tylko ilość tkanki tłuszczowej jest ważna, ale także jej rozmieszczenie. Tkanka tłuszczowa gromadząca się w okolicach jamy brzusznej, określana otyłością brzuszną posiada istotnie większe znaczenie patologicznie niż tkanka tłuszczowa rozłożona równomiernie lub zgromadzona w okolicy pośladkowo-udowej.

Objawy otyłości

Otyły mężczyznaPodstawowym objawem otyłości jest nadmierna ilość tkanki tłuszczowej. Do tego pojawia się również potliwość oraz zła tolerancja wysiłku fizycznego. Natomiast w starszym wieku powstają:

Przyczyny powstawania

Zazwyczaj podaje się kilka przyczyn występowania otyłości. Otyłość coraz częściej określana jest jako „epidemia XXI w.”. Jednak fakt, że w dalszym ciągu uczeni nie mogą sobie poradzić z tym problemem może wskazywać, że nadal słabo poznany został mechanizm jej powstawania. Żadna z teorii, które do tej pory były testowane, nie jest w pełni słuszna i nie doprowadziła do wynalezienia odpowiednio skutecznego leku. Mimo że możliwe jest obniżenie masy ciała za pomocą diety i ćwiczeń, to jednak utrzymanie właściwej pod względem medycznym masy ciała jest bardzo trudne. Z powodu nadwagi w Polsce cierpi ok. 38% kobiet oraz 50% mężczyzn, natomiast z powodu otyłości 30% kobiet oraz 20% mężczyzn.

Najczęstszą przyczyną powstawania otyłości jest przekarmianie, czyli dostarczanie do organizmu zbyt wielu kalorii w stosunku do zapotrzebowania, a także brak aktywności fizycznej. Rolę w powstawaniu otyłości odgrywać mogą również czynniki genetyczne. Wykryto istnienie uwarunkowanych genetycznie zespołów chorobowych, których skutkiem jest nadmierne gromadzenie się tkanki tłuszczowej w organizmie. Wśród tych zespołów wymienia się przede wszystkim:

  • zespół Pradera-Williego,
  • zespół Laurence’a-Moona-Biedla,
  • zespół Cohena,
  • zespół Carpentera.

Badania wskazują, że u niektórych osób występują mutacje jednogenowe, które skutkują rozwojem otyłości olbrzymiej. Jednak uważa się, że w znaczącej większości osób o skłonności do otyłości decydują mutacje wielogenowe. Mutacje te mogą dotyczyć genów związanych z poziomem podstawowej przemiany materii, z regulacją pobierania energii z pożywienia, z dojrzewaniem komórek tkanki tłuszczowej czy aktywnością enzymów odpowiedzialnych za gospodarkę węglowodanową lub tłuszczową. Na skutek tych mutacji dochodzi do przewagi procesów magazynowania energii nad procesami jej wydatkowania. Dochodzi do upośledzenia produkcji niektórych białek, między innymi leptyny oraz jej receptorów. Zwiększenie jej wytwarzania związane jest z zahamowaniem gromadzenia się tłuszczu w komórkach tłuszczowych oraz ze zmniejszeniem przyjmowania pokarmów. Co ciekawe, za genetyczną teorią otyłości przemawia również fakt, że otyłość występuje dwa razy częściej u bliźniąt jednojajowych niż u rodzeństwa nie będącego bliźniętami. Natomiast masa ciała dorosłych osób, które wychowywały się w rodzinach zastępczych jest bardziej zbliżona do rodziców biologicznych niż adopcyjnych.

Również pozagenetyczne czynniki biologiczne odgrywają rolę w powstawaniu otyłości. W przypadku toczącego się procesu zapalnego lub nowotworowego, gdy dochodzi do uszkodzenia podwzgórza lub jąder brzuszno-przyśrodkowych podwzgórza rozwijać się może otyłość. U osoby chorej dochodzi do nadmiernego przyjmowania pokarmów oraz do zaburzeń w układzie autonomicznym. Badania wskazują także, że mózg osoby otyłej, podobnie jak w przypadku osoby uzależnionej posiada mniejszą gęstość receptorów dopaminowych typu 2. Najprawdopodobniej jest to reakcja organizmu mająca osłabić efekt częstszych wyrzutów dopaminy, będących skutkiem przyjmowania pożywienia. Prawdopodobne jest też, że osoby takie już od urodzenia posiadają mniejszą ilość receptorów dopaminowych, co związane jest z większym ryzykiem powstania uzależnienia. Istnieją również zaburzenia endokrynologiczne, w których dochodzić może do rozwoju otyłości. Należą do nich przede wszystkim:

Wpływ na zwiększanie masy ciała mają też niektóre przyjmowane leki. Są to między innymi środki przeciwdepresyjne – amitryptylina, doksepina, mirtazapina, mianseryna, a także leki przeciwlękowe, neuroleptyczne, przeciwpadaczkowe, kortykosteroidy, niektóre beta-adrenolityki oraz insulina.

Spośród czynników środowiskowych największy wpływ na zwiększanie masy ciała ma brak aktywności fizycznej. W wyniku postępu technologicznego możliwe jest obniżenie wydatku energetycznego wynikającego z codziennej aktywności fizycznej. Jednocześnie także mamy szerszy dostęp do żywności, w związku z czym zwiększyła się jej konsumpcja. Dodatkowo wartość energetyczna łatwo dostępnego pokarmu wzrosła, a jednocześnie zmniejszyła się jego zasobność w witaminy, składniki mineralne oraz błonnik.  Dzięki regularnej aktywności fizycznej możliwe jest skuteczne zapobieganie nadwadze oraz otyłości.

Do powstawania otyłości przyczyniać się mogą również czynniki psychologiczne, takie jak zaburzenia nastroju. U osób, które posiadają tendencję do przyrostu masy ciała, przy kolejnym nawrocie depresji zwiększała się dodatkowo masa ciała chorego. Osoby z zaburzeniami nastroju uczą się, że za pomocą jedzenia mogą zmniejszać objawy depresji, dzięki krótkotrwałemu dostarczeniu przyjemności.

Istotne znaczenie ma również aspekt ewolucyjny. Można to rozumieć jako niedostosowanie organizmu człowieka do szybko zmieniających się warunków środowiskowych. Do zwiększenia masy ciała przyczynia się również stres.

Diagnostyka

Istnieje wiele metod pozwalających na oznaczenie ilości tkanki tłuszczowej. Dokładne metody, stosowane w badaniach naukowych to przede wszystkim:

W praktyce stosowane są zdecydowanie prostsze metody:

  • pomiar masy ciała oraz obliczenie wskaźnika masy ciała (BMI) lub też wskaźnika WHR,
  • pomiar grubości fałdu skórnego,
  • pomiar bioimpedancji elektrycznej ciała.

W przypadku osób dorosłych, które posiadają średnią masę mięśniową wskaźnik BMI bardzo dobrze pokazuje zawartość tkanki tłuszczowej w organizmie. Dla dzieci przeznaczone są siatki centylowe.

BMI – jest to współczynnik powstający poprzez podzielenie masy ciała (w kg) przez kwadrat wysokości (w metrach).

  • prawidłowe wartości mieszczą się w zakresie 19-25
  • nadwaga 25-30
  • otyłość >30
  • skrajna otyłość >40

Współczynnik BMI jest dosyć prosty w użyciu, jednak nie zawsze jest dokładny. Na przykład kulturyści mogą mieć BMI pokazujące skrajną otyłość, przy czym nie posiadają za dużo tkanki tłuszczowej. Natomiast z drugiej strony w przypadku szczupłych i wysokich lekkoatletów BMI może pokazywać skrajną niedowagę.

WHR to współczynnik powstający w wyniku podzielenia obwodu talii przez obwód bioder. Jest to wskaźnik dystrybucji tkanki tłuszczowej w ciele człowieka. Określa rodzaj sylwetki –w kształcie gruszki lub jabłka, a także typ otyłości – otyłość brzuszna lub pośladkowo-udowa.

  • Otyłość brzuszną (androidalną, typu jabłko) rozpoznaje się, gdy wskaźnik WHR jest większy lub równy: 0,8 u kobiet, 1,0 u mężczyzn.
  • Otyłość pośladkowo-udową (gynoidalną, typu gruszka) rozpoznaje się, gdy wskaźnik WHR jest niższy niż 0,8 w przypadku kobiet oraz 1,0 w przypadku mężczyzn.
  • Obwód brzucha, który mierzony jest na wysokości talii nie powinien przekraczać połowy pomiaru wzrostu.

Leczenie otyłości

Istnieje wiele metod leczenia otyłości. Wybór konkretnego sposobu uzależniony jest od stopnia otyłości oraz od występowania chorób towarzyszących. Stosowanymi metodami leczenia otyłości są przede wszystkim:

  • leczenie dietetyczne,
  • zmiana stylu życia,
  • zwiększenie aktywności fizycznej,
  • zmiana niewłaściwych nawyków żywieniowych,
  • leczenie farmakologiczne,
  • leczenie chirurgiczne,
  • terapia behawioralna.

W celu osiągnięcia długotrwałego efektu leczenia konieczny jest stopniowy, powolny spadek masy ciała, a także jej stabilizacja. W kolejnych etapach leczenia należy utrzymać osiągniętą masę ciała i wprowadzić nowe, prawidłowe nawyki żywieniowe.

Dieta to podstawowa metoda leczenia otyłości. Ilość dostarczanych z pokarmem kalorii w ciągu doby powinna być mniejsza o ok. 500-1000kcal. Jednak szybkość redukcji masy ciała nie powinna być większa niż 0,5-1kg w ciągu tygodnia. W ciągu 6 miesięcy zaleca się obniżenie masy ciała o około 5-10% w stosunku do masy wyjściowej. W diecie należy ograniczyć ilość spożywanych tłuszczów i węglowodanów prostych oraz zwiększyć spożycie warzyw. Niezastąpioną metodą walki z otyłością jest także aktywność fizyczna. Zalecany jest przede wszystkim wysiłek aerobowy – przynajmniej 30 minut w ciągu dnia.  Dosyć istotna jest również psychoterapia – zastosowanie ma przede wszystkim terapia behawioralna. Każda chora osoba powinna razem ze specjalistą przeanalizować swoje zachowania żywieniowe i aktywność fizyczną, a także je zmodyfikować. Istotne jest, aby obierać w miarę proste i osiągalne cele, które można stopniowo spełniać metodą małych kroków. Bardzo pomocne jest prowadzenie dziennika ze spożytymi pokarmami, aktywnością fizyczna oraz masą ciała.

W trakcie odchudzania pomocniczo można stosować również parafarmaceutyki. Szeroko dostępne środki zawierające w swoim składzie błonnik lub włókna roślinne przyspieszają odczuwanie sytości przez pęcznienie w żołądku i wypełnianie jego objętości. Inną grupą środków są preparaty przyspieszające przemianę materii lub osłabiające uczucie głodku. Preparaty takie w swoim składzie zawierają najczęściej chrom lub pewne wyciągi roślinne, np. wyciąg z grapefruita. Podczas odchudzania pomocne mogą być także preparaty zawierające w swoim składzie chitynę, która ogranicza wchłanianie tłuszczów, a także związki przyspieszające spalanie tłuszczu, takie jak kwas linolowy czy L-karnityna.

U osób z otyłością możliwe jest stosowanie leków farmakologicznych, których działanie polega na hamowaniu uczucia głodu lub też na zmniejszaniu przyswajania tłuszczów. Jednak leki z tej grupy powinny być stosowane wyłącznie pod ścisłą kontrolą lekarza.

W przypadku gdy otyłość nie poddaje się ani leczeniu dietetycznemu, ani farmakologicznemu, a dodatkowo BMI przekracza 40 i występują zburzenia metaboliczne, oddechowe lub psychiczne stanowiące zagrożenie dla życia pacjenta, należy rozważyć leczenie operacyjne. Zabieg opiera się na zmniejszeniu pojemności żołądka. Jedną z wykorzystywanych w tym celu metod jest system BIB, który polega na wprowadzeniu do żołądka balonu, który następnie wypełniany jest solą fizjologiczną.  Balon ten pływa swobodnie w żołądku, częściowo go wypełniając. Zmniejsza przez to łaknienie i jednocześnie przyspiesza odczuwanie sytości. Metoda pozwala zredukować masę ciała o około 15-30kg. Warunkiem jest jednak utrzymywanie zaleconej diety. Balon może pozostać w żołądku przez ok. 6 miesięcy, następnie jest opróżniany z soli fizjologicznej i wyciągany z żołądka.  Kolejną stosowaną metodą jest operacyjne zmniejszenie żołądka. W czasie operacji żołądek dzieli się na dwie nierówne części za pomocą specjalnych szwów – tzw. staplerów. Po operacji, gdy pacjent spożywa posiłek pokarm trafia najpierw do mniejszej części, a następnie przesuwa się dalej, poprzez wąski przesmyk do większej części żołądka, gdzie następuje trawienie. Dzięki temu, że pierwsza część żołądka posiada niewielkie rozmiary, już mała ilość pokarmu zapewnia uczucie sytości. W zależności od stanu zdrowia pacjenta, a także od zastosowanej metody pobyt w szpitalu trwa od 7 do 10 dni. Natomiast rekonwalescencja po zbiegu operacyjnym około 2 miesiące. Największą utratę masy ciała obserwuje się zaraz po zabiegu. Później spadek masy ciała jest nieco wolniejszy. Niemal 75% osób po operacyjnym zmniejszeniu żołądka uzyskuje trwałe efekty odchudzające. Gdy pacjent dojdzie do określonej wagi oraz zmianie ulegną jego nawyki żywieniowe, możliwe jest odtworzenie dawnej objętości żołądka. Niestety zabieg zmniejszenia żołądka niesie za sobą spore ryzyko wystąpienia poważnych powikłań w okresie okołooperacyjnym, a także liczne skutki uboczne w dalszym czasie.

Profilaktyka

Podstawą profilaktyki otyłości są przede wszystkim:

  • zbilansowana i urozmaicona dieta,
  • regularna aktywność fizyczna.

Powikłania

W krajach wysokorozwiniętych otyłość stanowi istotny problem społeczny. Aktualnie otyłość uważana jest za jedno z poważniejszych zagrożeń cywilizacyjnych rozwiniętych społeczeństw.

Badania wskazują, że otyłość zwiększa ryzyko rozwoju niektórych chorób, między innymi cukrzycy typu 2, chorób układu krążenia, obturacyjnego bezdechu sennego, zapalenia kości oraz stawów, a także niektórych typów nowotworów. Bardzo duża otyłość prowadzi do niepełnosprawności.

Nadmierna ilość tkanki tłuszczowej odkłada się nie tylko na naszym ciele w postaci widocznych fałdek. Zdecydowanie bardziej niebezpieczny jest tłuszcz odkładający się w naczyniach krwionośnych w postaci tzw. blaszek miażdżycowych. Przyczyniają się one do upośledzenia w przepływie krwi oraz odżywieniu poszczególnych narządów. Zazwyczaj problem ten dotyczy serca. Dlatego otyłość przyczynia się do zwiększenia ryzyka rozwoju chorób sercowo-naczyniowych – zwał serca oraz udar mózgu.

W przypadku otyłych kobiet stwierdza się wyższe ryzyko zachorowania na raka piersi oraz trzonu macicy, natomiast w przypadku mężczyzn na raka okrężnicy oraz gruczołu krokowego.

Pozostałe choroby i objawy związane z otyłością to przede wszystkim:

  • zespół metaboliczny,
  • schorzenia związane z układem ruchu,
  • nadciśnienie tętnicze,
  • wylew,
  • zatorowość,
  • choroby nerek,
  • zwyrodnienia kręgosłupa,
  • kamica żółciowa,
  • rozstępy,
  • zaburzenia miesiączkowania,
  • żylaki oraz zakrzepica żył,
  • obrzęki,
  • cellulit.

Z otyłością wiąże się też:

  • krótsza oczekiwana długość życia,
  • niższe zarobki,
  • zmniejszona odporność na ból,
  • bycie postrzeganym jako starszym niż jest się w rzeczywistości.

Podobnie jak osoby dorosłe, również dzieci narażone są na występowanie powikłań związanych z otyłością. Dzieci dotknięte otyłością, podobnie jak otyłe osoby dorosłe narażone są na powstawanie chorób układu krążenia. Wśród innych często pojawiających się u dzieci powikłań otyłości występują przede wszystkim:

  • cukrzyca typu 2,
  • bezdech sennym,
  • zaburzenia pokwitania,
  • kamica pęcherzyka żółciowego,
  • stłuszczenie wątroby,
  • kamica nerkowa.

Nadmierna masa ciała w ogromnym stopniu wpływa także na układ kostno-stawowy. Przede wszystkim problem dotyczy stawów biodrowych i kolanowych, a także kręgosłupa. Z otyłością wieku dziecięcego związane są również zaburzenia rozwoju psychospołecznego. Bezdech jest silnie powiązany z trudnościami w nauce, zaburzeniami zachowania, a także z pogorszeniem jakości życia. Zaburzenia psychologiczne będące skutkiem otyłości wynikają głównie z kompleksów, niskiej samooceny oraz braku akceptacji. Otyłe dzieci często są odrzucane oraz wyśmiewane przez rówieśników.

VN:F [1.9.22_1171]
Ocena artykułu:

Być może zainteresują Cię także poniższe tematy: